محصولات صنایع غذایی به مجموعه‌ای از فرآورده‌ها اطلاق می‌شود که با استفاده از مواد اولیه خام کشاورزی، دامی، شیلاتی یا جنگلی و از طریق به‌کارگیری فناوری‌های فرآوری، نگهداری و بسته‌بندی، به کالاهای مصرفی قابل عرضه در بازار داخلی یا صادراتی تبدیل می‌شوند. این محصولات نقشی کلیدی در افزایش ارزش افزوده بخش کشاورزی، ایجاد امنیت غذایی و توسعه صادرات غیرنفتی دارند. در گزارش حاضر روند صادرات و واردات و کشورهای مبدا و مقصد تجاری محصولات صنایع غذایی مورد بررسی و ارزیابی قرار گرفته که مهمترن نتایج حاصل ازاین بررسی به قرار زیر است:
• صادرات صنایع غذایی ایران طی سال‌های ۱۳۹۶ تا ۱۴۰۳ از نظر مقدار رشد قابل توجهی داشته ولی رشد ارزشی محدود و کیفیت پایین صادرات همچنان چالش اصلی است.
• تمرکز شدید بر بازار عراق و چند کشور همسایه، ایران را در برابر تحولات سیاسی و تجاری منطقه آسیب‌پذیر کرده است.
• تغییر تدریجی سبد صادراتی به سمت محصولات فرآوری‌شده‌تر مشاهده می‌شود، اما هنوز به سطح ارزش‌افزوده بالا نرسیده است.
• وابستگی پایدار به واردات کالاهای واسط مانند شیر خشک، کاکائو و افزودنی‌ها، نشان‌دهنده آسیب‌پذیری تولید داخلی در برابر شوک‌های ارزی و تحریم‌هاست.
• افزایش شدید ارزش واحد واردات بیانگر افزایش هزینه تولید و فشار بر صنایع غذایی داخلی است.
• تمرکز واردات بر چند کشور محدود، ریسک اختلال در زنجیره تأمین و وابستگی جغرافیایی خطرناک را برای امنیت غذایی کشور افزایش داده است.
• افزایش تاب‌آوری تجاری، نیازمند تنوع‌بخشی به مقاصد، ارتقای کیفیت محصولات، توسعه برند و بهبود زیرساخت‌های صادراتی است.
• سیاست‌گذاری در حوزه صادرات صنایع غذایی باید با تمرکز بر تنوع بازار، ارتقای فناوری فرآوری و توسعه محصولات با ارزش واحد بالا دنبال شود تا ظرفیت‌های واقعی این بخش در صادرات غیرنفتی کشور فعال گردد

در ماه سپتامبر سال 2025 قیمت جهانی ذرت و گندم روندهای قیمتی متفاوتی را در بازه ماهیانه به ثبت رسانده‌اند. قیمت این محصولات در ایالات‌متحده آمریکا به دلیل افزایش تقاضا افزایش‌یافته است درحالی‌که در کشور روسیه و اتحادیه اروپا به دلیل برداشت قابل‌توجه محصول نسبت به سال گذشته شاهد کاهش قیمت این محصولات بوده‌ایم. قیمت جهانی برنج نیز به دلیل عرضه قابل‌توجه محصول و کاهش تقاضا برای واردات در این ماه کاهش‌یافته است. همچنین شاخص قیمت دانه‌های روغنی و کنجاله در ماه سپتامبر افزایش‌یافته درحالی‌که شاخص قیمت روغن نباتی پس از ثبت روند افزایشی برای سه ماه متوالی در ماه سپتامبر کاهش‌یافته است.

در ماه آگوست سال 2025 قیمت جهانی گندم و ذرت بسته به منطقه تولید شاهد روندهای مختلفی بوده‌اند. در ایالات متحده آمریکا، چشم‌انداز مناسب برداشت محصول باعث کاهش قیمت شده در حالی که در اتحادیه اروپا و روسیه تاخیر در برداشت و نگرانی در خصوص کیفیت محصول باعث افزایش قیمت گندم شده است. در مقابل قیمت جهانی برنج به دلیل افزایش رقابت میان کشورهای صادرکننده محصول کاهش یافته است. همچنین قیمت جهانی دانه‌های روغنی، کنجاله و روغن نباتی نیز روندی افزایشی را به ثبت رسانده است.

در سال 1403 ارزش واردات محصولات کشاورزی بیش از صادرات بوده و این تفاوت، کسری 7.2 میلیارد دلاری تراز تجاری در سال 1403 را به همراه داشته است، هرچند که میزان کسری تراز تجاری نسبت به سال گذشته در حدود 2.8 میلیارد دلار کاهش یافته است. دلیل اصلی کاهش کسری تجاری در شش ماه نخست سال 1403 افزایش 31 درصدی صادرات محصولات کشاورزی و در مقابل کاهش 8 درصدی ارزش واردات بوده است.

در ماه ژوئن سال 2025 قیمت جهانی ذرت به دلیل افزایش فصلی عرضه ناشی از برداشت محصول در نیمکره جنوبی به شدت کاهش یافته است. قیمت جهانی برنج نیز به دلیل کاهش تقاضا برای برنج واریته ایندیکا کاهش یافته است. در مقابل قیمت جهانی گندم با وجود فشار برداشت محصول درنیمکره شمالی بر قیمت گندم، به دلیل نگرانی در خصوص بروز شرایط نامساعد آب و هوایی در برخی از مناطق در مقیاس ماهیانه افزایش یافته است. همچنین قیمت جهانی دانه‌های روغنی و کنجاله روندی کاهشی را ثبت نموده در حالی که شاخص قیمت روغن نباتی در این ماه افزایش یافته است.

گازهای گلخانه‌ای نظیر دی‌اکسید کربن، متان، اکسید نیتروژن و گازهای F با جذب و بازتابش پرتوهای گرمایی، نقش تعیین‌کننده‌ای در گرمایش زمین و تشدید تغییرات اقلیمی دارند. افزایش دمای کره زمین، یکی از اصلی‌ترین پیامدهای تغییر اقلیم است که در ایران با شدت بیشتری رخ داده و بر اساس گزارش‌ها، نرخ افزایش دما در کشور حدود دو برابر میانگین جهانی است. مطالعات بین‌المللی نشان می‌دهد که افزایش دما تأثیر منفی مستقیمی بر رشد اقتصادی کشورها دارد. در حالی‌که ایران سهم بزرگی در اقتصاد جهانی، صنعت یا کشاورزی دنیا ندارد، اما طبق گزارشات جهانی در رتبه هشتم کشورهای منتشرکننده گازهای گلخانه‌ای قرار گرفته است. بخش کشاورزی از طریق فرآیندهای کاشت و برداشت، تخمیر روده‌ای دام‌ها، استفاده از کودهای شیمیایی و آلی، شالیکاری و مصرف انرژی سهم قابل‌توجهی در انتشار گازهای گلخانه¬ای دارد.
مرکز ملی مطالعات راهبردی کشاورزی و آب اتاق ایران در پژوهشی با عنوان «سیاست¬ها و راهبردهایی برای کاهش انتشار گازهای گلخانه¬ای در بخش کشاورزی ایران» به بررسی میزان انتشار گازهای گلخانه‌ای در بخش کشاورزی ایران و ارائه راهبردهایی برای کاهش انتشار آن¬ها پرداخته است. نتایج این پژوهش نشان می¬دهد میزان عمده انتشار در بخش کشاورزی ایران از منابع کودهای شیمیایی و آلی (حدود ۱۸٫۳ میلیون تن معادل CO₂)، تخمیر روده¬ای دام‌ها (۲۰ میلیون تن معادل CO₂)، مصرف برق بخش کشاورزی (19 میلیون تن معادل CO₂)، مصرف گاز طبیعی بخش کشاورزی (11 میلیون تن معادل CO₂)، مصرف سوخت‌های فسیلی برای ماشین‌آلات کشاورزی (8 میلیون تن معادل CO₂) و شالیزارها (حدود یک میلیون تن معادل CO₂) در مجموع معادل 78 میلیون تن است. با احتساب انتشار غیرمستقیم ناشی از آزادسازی کربن خاک، چرای دام‌ها و سوزاندن بقایای گیاهی (حدود ۲۵ میلیون تن معادل CO₂) در مجموع انتشار گازهای گلخانه‌ای بخش کشاورزی ایران حدود ۱۰۳ میلیون تن معادل CO₂ برآورد شد؛ که حدود ۱۰ درصد از کل انتشار کشور را شامل می¬شود. مطابق یافته‌های گزارش مرکز ملی مطالعات راهبردی کشاورزی و آب اتاق ایران ارزیابی‌های قبلی از سهم بخش کشاورزی در انتشار گازهای گلخانه‌ای در ایران به‌طور قابل‌توجهی کمتر از واقعیت بوده و نیازمند بازنگری و توجه ویژه در سیاست‌گذاری‌های ملی است.
راهکارهای ارائه شده در گزارش مذکور جهت کاهش انتشار گازهای گلخانه¬ای در بخش کشاورزی ایران به¬طور خلاصه شامل موارد زیر می¬باشند:
 استفاده از کودهایی با رهایش کنترل‌شده (اوره با پوشش گوگردی)، اصلاح الگوی مصرف کودها (کاربرد به مقدارکم ولی به دفعات مکرر)، خصوصی‌سازی تولید کود، و حمایت از تحقیقات زیستی،
 اجرای دارکشت‌ورزی با تلفیق درخت و زراعت در جهت افزایش ظرفیت ذخیره‌سازی کربن خاک،
 تخصیص یارانه برای استفاده از واکسن و افزودنی‌هایی مانند NOP3 جهت کاهش متان حاصل از تخمیر روده¬ای دام‌ها و حمایت از صنعتی‌سازی تدریجی دامداری‌ها،
 افزایش عملکرد بدون افزایش سطح زیرکشت در شالیزارها، رهاسازی بقایای برنج به‌جای سوزاندن آن و کاهش سطح آب شالیزارها،
 اختصاص درصدی از تولید ناخالص داخلی به برنامه‌های کاهش انتشار، به‌ویژه در بخش کشاورزی.
برای مطالعه متن کامل گزارش بر روی لینک زیر کلیک کنید.

در ماه می سال 2025 قیمت ذرت به دلیل افزایش دسترسی به محصول ناشی از برداشت آن در نیمکره جنوبی و ثبت رکورد جدید تولید در ایالات متحده آمریکا به شدت کاهش یافته است. همچنین قیمت گندم نیز به دلیل بهبود شرایط کشت در برخی از کشورهای عمده صادرکننده و تأثیر تغییر سیاست‌های تجاری در آرژانتین و روسیه کاهش یافته است. در مقابل؛ قیمت جهانی برنج به دلیل وجود تقاضای پایدار برای واریته‌های معطر و کاهش ارزش پول ملی برخی از کشورهای صادرکننده در مقابل دلار آمریکا افزایش یافته است. همچنین در ماه می شاخص قیمت روغن نباتی، دانه‌های روغنی و کنجاله نزولی بوده است.

امنیت غذایی در ایران با چالش‌های چندوجهی و پیچیده‌ای مانند بحران کمی و کیفی منابع آب، تغییرات اقلیمی، افزایش تقاضا برای محصولات کشاورزی، هزینه بالای تولید، حاشیه سود کم و ... مواجه می‌باشد. برای عبور از این بحران‌ها و دستیابی به تولید پایدار، نوآوری در کشاورزی می‌تواند راه‌حل‌هایی را ارائه دهد؛ هرچندکه تحقق این امر با موانعی همچون برداشت محدود از مفهوم نوآوری، مدل‌های ناکارآمد توسعه نوآوری، ساختارهای اجرایی و نهادی متمرکز، محدودیت‌های فن‌آوری‌های پیشرفته، تقابل ارزش‌های کشاورزی سنتی و نوآورانه و نقش تصدی‌گرایانه دولت رو‌به‌رو است.
غلبه بر این موانع، نیازمند آن است که نوآوری در کشاورزی به‌صورت یک فرآیند سیستمی، مشارکتی و چند‌بعدی در نظر گرفته شود که علاوه بر ابعاد تکنولوژیک، به مؤلفه‌های حکمرانی، مدیریتی، اجتماعی، اقتصادی و زیست‌محیطی نیز توجه کند. سیاست‌ها باید بر مدل‌های بومی‌سازی‌شده و هم‌افزای کشاورزی سنتی و نوآورانه تمرکز کنند تا با حفظ شیوه‌های پایدار بومی، ابزارهای نوآورانه به‌طور تدریجی وارد چرخه تولید شوند. هم‌چنین، فرآیندهای تصمیم‌گیری باید به‌صورت مشارکتی و با حضور فعال تمامی ذی‌نفعان و ذی‌مدخلان (از جمله اندیشه‌ورزان، مدیران، کارشناسان و کشاورزان) طراحی و پیاده‌سازی شوند. نقش دولت تغییر یافته و به‌عنوان تسهیل‌گر و ناظر عمل کند و با ایجاد زیرساخت‌های حمایتی و تقویت رقابت‌پذیری در بخش کشاورزی مسیر نوآوری را هموار سازد. در کنار این موارد، تسهیل دسترسی به فن‌آوری‌های نوین و ارتقای سواد تکنولوژیک در سطوح مختلف برای افزایش پذیرش نوآوری‌ها ضروری است. چنین رویکردی می‌تواند به‌طور هم‌زمان امنیت غذایی و پایداری کشاورزی در ایران را تضمین کند.

در ماه آوریل سال 2025، قیمت تمامی غلات مهم اندکی افزایش یافته است. در بازار گندم و ذرت، کاهش عرضه محصول قابل تجارت در برخی از کشورهای عمده صادرکننده، نوسانات نرخ ارز و بروز تحولات در سیاست‌های تجاری منجر به اصلاح قیمت جهانی این دو محصول شده است. قیمت جهانی برنج نیز به واسطه افزایش تقاضا برای واریته‌های معطر و پایان یافتن روند فصلی کاهش قیمت در کشور ویتنام اندکی افزایش یافته است. در این ماه شاخص قیمت دانه‌های روغنی به واسطه افزایش قیمت دانه سویا و کلزا افزایش یافته در حالی که قیمت کنجاله دانه‌های روغنی و روغن نباتی شاهد ثبت روند کاهشی بوده است.

در ماه مارس سال 2025، قیمت جهانی گندم، ذرت و برنج سقوط کرده است. افزایش تنش‌های تجاری منجر به کاهش تمایل برای مبادله محصولات گندم و ذرت شده است. افزایش عرضه ناشی از برداشت فصلی محصول در نیمکره جنوبی، تضعیف تقاضای جهانی برای واردات محصول و کاهش نگرانی‌ها در خصوص تولید محصول در برخی از کشورهای صادرکننده ازجمله دلایل کاهش قیمت این دو محصول بوده است. همچنین قیمت برنج نیز به‌واسطه کاهش تقاضا برای کالاهای وارداتی و افزایش عرضه محصول صادراتی کاهش‌یافته است. در ماه آوریل باوجود کاهش قیمت دانه‌های روغنی قیمت کنجاله این محصولات و روغن نباتی افزایش یافته است.